Биылғы жартыжылдық жұмыстарын қорытындылаған Бас прокуратураның алқа мәжілісінде осындай келеңсіздіктерді орнына келтірумен қатар, тиісті мерзім аралығында әлеуметтік-экономикалық салада 243 мың заң бұзушылық анықталып, 500 мыңнан астам азаматтың құқығы қорғалғаны турасында да айтылды.  

Бейнеконференция арқылы бар­лық облысты қамтыған жиынға төраға­лық еткен Бас Прокурор Асхат Дауылбаев құзырлы органның қызметіндегі жетістіктер мен кедергілерді де атады. Прокурорлар аталған мерзімде еліміз­де 12 мыңнан астам тексерулер жүргі­зіп, небір қитұрқы заңсыздықтар­дың бетін ашқан. Атап айтқанда, өмір­дің өзекті саласындағы 243 заңсыздық­тың өзі мемлекетке 24 млрд теңге залал келтірген. Қолында билігі бар мемлекеттік мекемелер қабылдаған 25 мың құқықтық актінің заңсыз деп танылуының өзі ел қазынасын қыруар шығынға батырғандығы даусыз. Не­бә­рі алты айдың көлемінде прокурор­лар­­дың тікелей қатысуымен 452 қылмыстық іс қозғалып, 37 мың жауапты тұлға жаза­ға тартылып, 71 млрд теңгені бюд­жет­ке қайтару жөнінде талап қойылып отыр. 

Қазір арзан жұмыс күшін пайда­лану немесе тиісті ақысын төлемей кету де «сәнге» айналды. Елбасының өзі еңбек дауын ушықтырмай, мезгілінде шешу жайында қатаң тапсырса да, кейбір кәсіпорындар бұрынғы әдеті­нен танбай келеді. Мәселен, жарты жыл­да 65 мың жұмысшы осындай жағдай­ға ұшыраған. Ақырында құзыретті мекеменің ықпалы етуінен кейін ғана 4 млрд теңге төленіпті.

Әрине, жұ­мыс берушінің барлығын қаралауға болмайды, олардың арасында керек десеңіз түрлі тексеруші органдар­дың өзінен зәбір көріп жүргендері де жетерлік. Оны Бас прокуратура да жоққа шығармайды. Өйткені «Ата­ме­кен» кәсіпкерлер палатасымен бірле­сіп «Бизнес тірегі» атты жоба ашқан­да құқығы бұзылғандығын айтып, 17 мың бизнесмен шағымданыпты, оның 7 мыңы – биылдың еншісінде.

– Қоғамда дүрбелең туғызған күр­делі қылмыстық істер де қатаң қада­ғалану үстінде, – дейді Асхат Дауыл­баев. – Жер ресурстары агенттігі мен кеден комитетінің басшыларына бай­ланысты істі толығымен бітірдік.

«Арқанкергендегі» жаппай кісі өлі­міне қатысты да зерттеу-талдау нә­ти­жесінде кінәлілер жазаланды. Енді «Қорғас ісі» тынымсыз жұмыс пен үлкен күш-жігерді қажет етіп тұр.

Жалпы, соңғы кездері әскери құры­лымдардағы түсініксіз әрі жұмбақ іс­тердің белең алуына байланысты болса керек, заңды қадағалаушы орган атал­ған сала­ны бүге-шігесіне дейін тексеруге кіріскені байқалады. Қорытындысына қараса­ңыз, шошисыз. Қысқа мерзім­де-ақ әскери мекемелерде 7 мыңнан астам заң бұзу­шылық табылып, 4 мың қыз­меткердің құқығы қорғалған. Мемлекет­ке келі­тірілген шығын – 630 млн теңге. 

Президенттің тапсырмасын орын­дау мақсатында ана мен баланы қорғау­ға ерекше назар аударылып, нәтижесінде 120 мыңға жуық жасы кәмелетке тол­мағандардың бұзылған құқықтары қал­пына келтіріліпті. Сонымен бірге про­курорлар 20 мыңдай қылмыстық, 43 мың азаматтық, 96 мың әкімшілікті іске қа­тысып, сот кезінде заңдылықтың қатаң қадағалануына, жәбірленушілердің құқығының тапталмауына күш салған. Жарты жылдың көлемінде мемлекеттік айыптаумен 10 мың қылмыскер сотта­лыпты. Өз кезегінде 104 мың қазақстан­дық прокуратурадан көмек сұрап, оның үштен екісі оңтайлы шешімін тапқан.

Қадағалаушы мекемеге артылған келесі маңызды міндеттің бірі – жем­қорлықтың жолын кесу. Қазіргі кезде анықталған деректерге қарағанда, сы­байластықтың қордаланған ордасына мұнай мен теміржол жүйесі де айналып бара жатқанға ұқсайды. Дауылбаевтың мәлі­ме­тінше, прокурорлар қабылдаған шара­лардың нәтижесінде жер телімде­рін мем­лекет меншігіне қайтаруға, кен орын­­дарынан мұнайды жаппай ұрлау схе­ма­ларын ашуға қол жеткізілді. Ал жер са­ласындағы алдау-арбау, жымқыру қа­шаннан бері жалғасып келе жатыр. Жер қатынастары саласындағы мемле­кет­тің мүддесін қорғау мәселелерін­дегі про­ку­рорлардың жұмысы көңіл көн­шітпей­ді. Мысалға, Маңғыстау облы­сындағы ту­ристік кластер, энергетика­лық хаб және «Ақтау-Сити» кешенін дамыту бойынша жобаларды жүзеге асыру көзделген жер телімдері жеке тұлғалардың қолына өтіп кеткен. Бірақ мемлекеттік органдар, соның ішінде прокуратура уақтылы шара қабылдамаған және заң бұзушылықтың жолын кес­пеген. Қысқасы, қала салатын жерді қалайша сатып жібергендігі ту­расында ешкімнің тексеріс жүргіз­бе­гендігіне қарағанда, сыбайластықтың сұлбасы «менмұндалайтындай». 

Жиналыста сыбайлас жемқорлық­­­пен күрестің тиімділігін арттырудың маңыз­­­ды міндеттері де талқыланды, оған көбінесе мемлекеттік сатып алу саласы ұшырай­тыны атап көрсетілді. Бас про­куратура облыстардың барлығын­да дерлік мем­лекеттік сатып алу саласына тексеру жүргізудегі айтарлықтай кем­шіліктердің бетін ашты. Осыған орай прокуратураның қадағалаушылық әле­уетін соғұрлым толық пайдалану, сы­байлас жемқорлық схемаларын анықтау, жедел-іздестіру іс-шараларына баста­машы болу және олардың нәтижелілі­гін арттыру мәселе­лерінде бірізді және принципшіл ұс­танымда болу, сыбайлас жемқорлық туралы қылмыстарды тиі­сінше тергеу қажеттілігі көрсетілді.

Монополистердің коммуналдық қыз­меттердің бағалары мен тарифтерін кө­теруге ден қою мәселелерінде де кейбір аймақтық прокуратура органдары өз­дерінің белсенділігін таныта алмады. Ендігі міндет – осы бағыттағы жұмыс­тарды дұрыс жолға қою керек. Өйткені әлеуметтік шиеленістің алғышартта­рын тудыратындықтан бұл салада әрекет­сіз­дікке немесе сапасыз қадағалауға жол берілмеуі тиіс.

Прокурорлардың есепке алу-тіркеу тәртібі саласында жүргізіп жатқан жұ­мыстарына қарамастан, қылмыстарды жасырып қалу фактілері әлі де орын алуда. Осыған орай А.Дауылбаев қыл­мысты жасыруға жағдай жасайтын қызметкерлерге ең қатал шара қолдану қажеттілігін, сондай-ақ өңірлік проку­рорлар мен ішкі істер органдары бас­шыларының жауапкершілігі туралы мәселе көтерді. Сондай-ақ алқаға қа­ты­сушы­лардың назары ұйымдасқан қыл­мысқа, экстремизм мен терроризмге тосқауыл қою саласында, сот актілері­нің заңдылығы, соттағы мемлекет мүддесі­не өкілдік ету, атқарушылық өндірістің заңдылығына қадағалауды күшейту­дің маңыздылығына аударылды.

Еліміздегі сотталғандардың санын төмендету туралы Мемлекет басшысы­ның тапсырмасын жүзеге асыру шең­берінде Бас прокуратураның бастама­сымен «Түрме орнына – пробация мен элек­тронды білезік» атты жобаны енгізу жөніндегі алғашқы форум болып өтті. Жаңа құқықтық институттың артық­шылықтары айқын көрінуде. Статистика айқындап бергендей жаңа тәсіл қай­таланатын қылмыстарды азайтуға мүм­кіндік берді. Өйткені арнайы қадаға­лау та­ғайындалмағандарға қарағанда, про­бациялық бақылаудағы шартты түрде сот­талғандар қылмысты алты есе аз жасаған.

Прокуратура органдарының жіті на­зар аударуын қажет ететін саланың бірі – экология. Өндірістік кәсіпорындар жыл сайын ауаға 3 млн тоннадан ас­там лас­таушы заттарды шығарады, олар­дың жалпы көлемі шамамен 2,8 млн тонна­ны құрайды. Осы ретте бұл эмиссия көле­міне уәкілетті мемлекеттік органның рұқсаты болғандықтан, зиянды заттар­ды шыға­руды тазарту технологиясын же­тілдіру­ге кәсіпорын басшылары мүдде­лілік танытпайды. Оны тезге салады дейтін прокурорлар да енжар қарап отыр. «Салық кодексі бойынша ластаушы заттардың 16 түрі бойынша ғана төлем мөлшерле­месі белгіленген, ал олардың жалпы саны жеті жүзден асады. Қалып­тасқан жағ­дай ауаның сапасын және өндіріс қалдықта­рын басқаруды же­тілдіруді қарастыра­тын Қазақстанның «жасыл экономикаға» өтуі туралы тұжырымдамасына қайшы ке­леді» деп атап көрсетті А.Дауылбаев. Енді эко­логияны ластайтындарға қадағалау­ды күшейтуді, атмосфералық ауа туралы заңнамалардың қолданылу мәселелері бойынша жаппай тексерістер ұйым­дастыруды, сондай-ақ қоршаған ортаны қорғау мәселелері бойынша норматив­тік құқықтық актілерге өзгерістер енгізу туралы бастама көтеруді тапсырды.