Қанат МУСИН, 
ҚР Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының азаматтық-құқық тәртібі кафедрасының доценті, заң ғылымдарының докторы.

Қазақстан Конституциясы азаматтық қоғамды дамытудың басты кепілі саналады. Кез келген елдің қоғамдық өмірде Конституциясы айрықша маңызға ие екені белгілі. Осы құжатты басшылыққа алып, мемлекеттің саяси-экономикалық бағыты айқындалады. Демократиялық құндылықтар мен прогрессивті бағыт негізінде жазылған Конституция мемлекеттің өзге елдермен бәсекелестік жағдайда дамуына жол ашатынын да атауға тиіспіз. 

Сондықтан Конституция бірінші кезекте қарапайым азаматтардың еркін, тең құқықты жағдайда өмір сүруін, қоғамның ма­ңызды бағыттары мен мемлекеттің ішкі жағдайын реттеуге бағытталады. Сол себепті дүние­жүзінде, кез келген мемлекетте Конституция заңдық және саяси тұрғыдан мәні зор идео­логиялық құжат. Әдетте Конституцияда қо­ғамдық топтарды топтастыру, мемлекеттік басқаруды ұйым­дастыру және азаматтардың құқықтық міндеттемелерін айқындап береді. Қоғамның осындай талап-тілектеріне то­лықтай жауап беретін Ата Заң маңызды құжат ретінде мемлекеттің даму негізі болатыны сөзсіз. Қазіргі дамыған заманда Конституция жалпы адами құндылықтарды анық­тап, қоғамда әлеуметтік теңгерме­шіліктің салтанат құ­руына бағытталады. Осының ар­қасында берік қоғамдық қарым-қатынастар қалыпта­са­тынын байқаймыз.

1995 жылы Қазақстан Республикасы тәуелсіз ел ретінде өзінің алғашқы Конституциясын қабылдап, қоғамдық-саяси жүйені демократиялық бағытта дамытуды басшы­лыққа алғаны баршаға мәлім. Осылайша ел азаматтары бір кісідей референдумға қаты­сып, өздерінің ой-пікірін ашық білдіргені есімізде. Осы бір жайтты сараптаған кез келген адам мемлекет пен ел азаматтары өз­де­рінің құқықтық міндеттерін референдум арқылы айқындағанын аңғарамыз. Сол кезде қабылданған Ата Заң халық пен билік ара­сын­дағы қоғамдық келісім мен табиғи құ­қықтық ортаны қалыптастыруға бағыт­тал­ға­нын бай­қау қиын емес. Конс­титу­циямыз­дың бас­тапқы бабында Қазақстан халқының ерік­­ті құқығы айрықша көрініс тапқан. Бұл ретте Конституцияның түпқазығы халық еркін­дігінде жатқанын ескерсек, Ата За­ңымызда басты құндылық Қазақстан халқы екенін байқаймыз. Иә, Қазақстан Конституциясында ел азаматтары, яғни, халық саяси-әлеу­меттік құбылыс ретінде анық көрініс тапқан. Ата Заңымыз бойынша еліміздегі барлық әлеуметтік топтардың құқығы тең. Сон­дықтан біздер қандайда бір әлеуметтік топтың өкілі болсақ та Конституция алдында бәріміз бірдейміз. Еліміз қанша жерден көпұлтты мемлекет болса да, мемлекет құраушы қазақ халқы екені Конституцияда тайға таңба басқандай анық көрсетілген. Сондықтан Ата Заңымыз бойынша қазақ тілін құрметтеу өзге ұлт өкілдерінің басты міндеттері болып саналады. Қазақ ұлты мемлекеттің негізі екенін естен шығармаған абзал. Конституция бойынша елімізді мекен­дейтін өзге ұлт өкілдері саяси, әлеуметтік, эко­номикалық және мәдени тұрғыдан еш­қандай артықшылықтарға ие емес. Конституция алдында барша ел азаматтары тең құ­қыққа ие. Осы бір жайттан-ақ Қазақстанда биліктің қайнары халық екенін анық аң­ға­рамыз.

Көп жағдайда Конституция халық пен билік арасын жалғастырып тұрған алтын көпірге баланатыны белгілі. Бүгінде біздер қоғамда туындағы өзекті мәселелердің бәрін Ата Заңымызға сүйеніп шешіп келеміз. Мемлекеттің саяси-экономикалық, рухани-әлеуметтік салаларында туындаған мәсе­ле­лерінің түйінін тарқатуда біздер Конс­ти­туцияға жүгінетініміз белгілі. Қазақстан хал­қы ел Конституциясын қалыптастыра оты­рып, мемлекеттік биліктің негізгі бұта­ғын, әлеуметтік-экономикалық құрылымын және азаматтардың міндеттерін жүйелейді. Осы бір жайттардан Ата Заңымыздың өзе­гінде қоғамдық қатынастар, ұйымдар ара­сындағы байланыс, мемлекеттік билік пен жеке адамның құқығы, адами құнды­лық­тарды қастерлеу жатқанын анық байқауға болады. Қоғамдық қатынастарды реттеуге бағыт­талған Конституциямыз өзге де ма­ңызды заңнамаларды өмірге әкеліп, құ­қықтық жүйені қалыптастыруға негіз болып келеді. Жалпылама алғанда Конституция қо­ғамдық өміріміздегі барлық саланы реттеп отыратын барометр. Өйткені еліміздегі өзге заңдардың бәрі өзінің қайнар көзін Ата Заң­нан алатынын бәріміз білеміз. Кейбіреулер «кемелденген демократияның» мәселесі Конституцияда көрініс таппаған деп кінә артатынын байқап жүрміз. Олар қоғамдық өмірде Конституция ең жоғарғы заңдық күшке ие құқықтық өлшем екенін түсінбейтін сы­ңайлы. Аза­маттық қоғамды дамытуға күш салған кез келген мемлекет бірінші кезекте құқықтық мемлекет қалыптастырып, аза­маттардың тең құқығын қалыптастырады. Демократиясы гүлденген мемлекеттердің бәрі – бірінші кезекте құқықтық мемлекеттің негізін қалап, басты мақсаттарына қол жеткізгенін тарихтан білеміз. Біздер Кон­ституцияның құді­ретін мойындау арқылы Қазақстан Рес­публикасының ел аумағында егемендігінің салтанат құруына жол ашамыз. Сондай-ақ, біздер Ата Заңымызға сүйеніп, құқықтық мемлекеттің негізін қалап, биліктің Конституция талаптарын бұлжытпай орындауын талап етеміз. Осы ретте біздер елі­міздегі заңдардың шынайы өмірде толықтай жұмыс істеуіне Ата Заңымыз кепіл болатынын ешқашан естен шығармауымыз керек. 

Тағы да айта түссек, Конституциямыз қа­лыптасқан тәртіп бойынша еліміз рәсім­деген халықаралық құқықтық нормалардан қа­шанда биік тұрып, мемлекеттік мүддемізді сақтауға барынша қызмет ететіні белгілі. Біздер қандайда бір халықаралық құқықтық нормаларды қабылдағанда бірінші кезекте оның Ата Заңымызға қаншалықты сәйке­сетінін анықтап барып қана қабылдаймыз. Мұндай терең талдау конституциялық жү­йеге ба­ғынған, құқықтық мемлекетке тән қасиет. 

Қазақстан Конституциясы заңдық құ­қы­ғы жоғары құжат ретінде елімізде туындаған кез келген мәселенің саяси-заңдық тұрғыдан оң бағытта шешілуіне мүмкіндік туғызатыны белгілі. Өйткені елі­мізде қабылданған заңдар мен құқықтық ережелердің бірде-бірі Ата Заңымызға қай­­шы келмейді. Сондықтан Қазақстан өзін айдай әлемге құқықтық мемлекет ретінде та­нытып, кез келген түйінді мәселені құ­қықтық тұрғыдан шешіп келеді.

ТҮЙІН

Ата Заң еліміздегі ең жоғарғы құқықтық құжат екені Қазақстан Конституциясының 4-бап, 2-тармағында анық көрсетілген. Онда жоғарыда айтқандай билік орындары қабылдаған заңдардың Конституциямен толықтай үндесуі керектігі дәл көрсетілген. Орталық және жергілікті жердегі мемлекеттік органдар Конституциядағы көрсетілген құқықтық нормаларды қатаң сақтай отырып, оның ел аумағында салтанат құруына жағдай жасайды.